Wanneer mag landbouw bij beschermde natuur zonder aparte toets?

Waar gaat de zaak over?

Organisaties die opkomen voor het milieu voeren rechtszaken tegen de provincies Limburg, Gelderland en Noord-Brabant. Het gaat om Coöperatie Mobilisation for the Environment UA, Vereniging Leefmilieu en Stichting Werkgroep Behoud de Peel. Zij vechten besluiten van de besturen van deze provincies aan.

De zaken gaan over toestemming voor werk in de landbouw waarbij stikstof vrijkomt. Die stikstof komt neer op beschermde Natura 2000-gebieden. Daarbij speelt de Habitatrichtlijn (92/43/EEG), een Europese wet die elk land zelf in eigen wetten moet omzetten. Deze wet beschermt natuurlijke leefgebieden en wilde planten en dieren.

De vraag van de rechter

De Raad van State vraagt hoe Nederland dit werk in de landbouw moet beoordelen. De vraag gaat vooral over het Programma Aanpak Stikstof, het PAS. Dat programma moet natuur beschermen en tegelijk ruimte bieden voor groei van de economie.

De rechter wil onder meer weten:

• Mag toestemming steunen op eerder onderzoek naar de natuur voor het hele programma?
• Mag werk zonder aparte toestemming doorgaan als daarbij weinig stikstof neerslaat?
• Welke regels gelden voor vee laten grazen en mest uitrijden?
• Mogen verwachte voordelen van ingrepen om de natuur te helpen al meetellen?

Het antwoord van het Hof

Eerder onderzoek voor een heel programma gebruiken mag, maar onder strenge voorwaarden. Het onderzoek moet grondig zijn en voldoen aan de regels van de wetenschap. Er mag geen redelijke twijfel overblijven: de plannen of projecten mogen de natuurlijke kenmerken van het gebied niet schaden. De Raad van State moet dit controleren.

Ook werk waarbij minder stikstof neerslaat dan een bepaalde grens, mag zonder aparte toestemming plaatsvinden. Maar alleen als het eerdere onderzoek aan dezelfde strenge eis voldoet.

Vee laten grazen en mest uitrijden kunnen projecten zijn die onderzoek naar de natuur vereisen. Daarvoor mag niet zomaar een algemene vrijstelling van een vergunning en apart onderzoek gelden. Op basis van feiten moet zeker zijn dat er geen belangrijke gevolgen zijn. Dat geldt ook voor de gevolgen samen met andere projecten.

Herhaald bemesten kan hetzelfde project blijven als daarvoor al vóór de richtlijn toestemming bestond. Daarvoor gelden voorwaarden: het moet onder meer op dezelfde plaatsen en onder dezelfde voorwaarden gebeuren. Ingrijpen om achteruitgang van de natuur tegen te gaan blijft mogelijk.

Ingrepen om de natuur te helpen kunnen voordelen opleveren. Die verwachte voordelen mogen niet meetellen als ze bij het onderzoek nog niet vaststaan.

Volgens het Hof kunnen de beschreven controles en straffen voldoende zijn om achteruitgang te voorkomen. Dat is een plicht uit de wet. Die straffen kunnen zelfs inhouden dat boeren hun bedrijf moeten sluiten.