Uitbreiding van de EU: alle rondes, de voorwaarden en de kandidaten in 2026

In het kort: de EU begon met zes landen en groeide in zeven rondes tot 28 lidstaten. De grootste uitbreiding was in 2004, met tien landen tegelijk. Sinds de Brexit in 2020 zijn er 27 lidstaten, en in oktober 2026 zijn er negen kandidaat-lidstaten, waarvan Montenegro het verst is.

Op dit adres stond in 2002 en 2003 het dossier ‘Uitbreiding’. Dat volgde de laatste fase vóór de grote uitbreiding van 2004. Er waren toen dertien kandidaat-lidstaten, en met twaalf daarvan werd onderhandeld. Hieronder lees je hoe dat afliep en hoe het nu staat.

Van zes naar 27 landen

De Europese samenwerking begon in de jaren vijftig met zes landen: België, Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland (zie de EGKS). Daarna kwamen er in zeven rondes landen bij (Europees Parlement, factsheet uitbreiding):

Niet elk land dat onderhandelde, werd ook lid. Noorwegen onderhandelde twee keer over lidmaatschap, maar de Noren stemden in een referendum twee keer nee: in 1972 en in 1994 (Europees Parlement, EPRS).

De grote uitbreiding van 2004

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 stortten de communistische regeringen in Midden- en Oost-Europa in (europa.eu, geschiedenis 1980-1989). Veel van die landen wilden daarna bij de EU horen. Dat was een enorme klus. Deze landen waren armer dan de bestaande lidstaten en moesten hun wetten, rechtspraak en economie flink aanpassen.

Op de top van Kopenhagen in december 2002 rondde de EU de onderhandelingen met tien landen af. De regeringsleiders spraken af dat die landen op 1 mei 2004 lid zouden worden. Voor Bulgarije en Roemenië werd 2007 het doel (Europese Raad, conclusies Kopenhagen 2002). Het toetredingsverdrag werd op 16 april 2003 in Athene getekend (EUR-Lex). De dertiende kandidaat, Turkije, onderhandelde toen nog niet.

De discussie in Nederland

In Nederland ging het debat vooral over werk. Mochten Polen, Tsjechen en andere nieuwe EU-burgers meteen vrij in Nederland komen werken? Het toetredingsverdrag liet de oude lidstaten toe om dat een paar jaar te beperken. In februari 2004 vroeg de Tweede Kamer in een motie om zo’n overgangsregeling met een toets. Het kabinet koos daarop voor een korte regeling: werkgevers hadden een tewerkstellingsvergunning nodig voor werknemers uit de acht nieuwe Midden- en Oost-Europese landen (Kamerbrief 13 februari 2004).

Per 1 mei 2007 schafte Nederland die vergunningsplicht af. Later onderzocht een commissie van de Tweede Kamer wat er van die arbeidsmigratie te leren viel (Kamerstuk 32680, nr. 4).

De Brexit: het enige vertrek

Tot 2020 had nog nooit een land de EU verlaten. Sinds het Verdrag van Lissabon (2009) staat in artikel 50 hoe dat moet (zie Toekomst van Europa). Het Verenigd Koninkrijk gebruikte die regel als eerste en verliet de EU op 31 januari 2020 (Europees Parlement, factsheet).

De voorwaarden: de Kopenhagen-criteria

Niet elk land mag zomaar lid worden. In 1993 legden de regeringsleiders in Kopenhagen drie eisen vast, de Kopenhagen-criteria (Europees Parlement, factsheet):

1. Politiek: een stabiele democratie, een rechtsstaat, respect voor mensenrechten en bescherming van minderheden.
2. Economisch: een werkende markteconomie die de concurrentie binnen de EU aankan.
3. Juridisch: het land kan alle EU-regels overnemen en uitvoeren. Die verzameling regels heet het acquis.

Daarnaast moet de EU zelf klaar zijn om nieuwe leden op te nemen. Dat heet absorptievermogen. Het Nederlandse kabinet hecht daar veel aan (Kamerbrief 9 juni 2026).

Hoe werkt het toetredingsproces?

Het proces staat in artikel 49 van het EU-verdrag en gaat in stappen (Europees Parlement, factsheet):

1. Een land vraagt het lidmaatschap aan. De Europese Commissie geeft een advies.
2. Alle lidstaten moeten akkoord gaan om het land kandidaat-lidstaat te maken.
3. Alle lidstaten moeten akkoord gaan om de onderhandelingen te openen.
4. De onderhandelingen gaan over alle EU-regels, verdeeld over 33 tot 35 hoofdstukken. Bij nieuwe kandidaten zijn die gebundeld in zes groepen, clusters genoemd. Een hoofdstuk wordt pas gesloten als het land aan de eisen voldoet.
5. Als alles klaar is, komt er een toetredingsverdrag. Het Europees Parlement moet instemmen. Daarna moet elke lidstaat het verdrag goedkeuren, in Nederland via het parlement.

Volgens het kabinet kent het hele traject meer dan honderd formele besluiten die met unanimiteit moeten worden genomen (Kamerbrief 9 juni 2026). Eén land kan dus elke stap tegenhouden.

Hoe staat het nu? (oktober 2026)

Er zijn negen kandidaat-lidstaten. Kosovo heeft in december 2022 het lidmaatschap aangevraagd, maar is nog geen kandidaat (Europese Commissie).

Bronnen per land: Montenegro, Albanië, Servië, Oekraïne, Moldavië, Georgië, overige: Europees Parlement, factsheet.

Montenegro is dus het verst. Op 16 oktober 2026 verwelkomden de regeringsleiders het werk aan het toetredingsverdrag (Europese Raad, conclusies). Getekend is het nog niet. Ook als dat gebeurt, moeten nog alle 27 lidstaten het goedkeuren.

Bij Georgië ligt het anders. Het land is sinds december 2023 kandidaat, maar de EU vindt dat het de verkeerde kant op gaat. De Commissie noemde Georgië in 2025 alleen nog in naam een kandidaat (Europese Commissie).

Voor de EU zelf speelt de vraag of zij klaar is voor meer leden. Lees daarover meer in het dossier Toekomst van Europa. Wat uitbreiding kost en oplevert, staat in Kosten en baten van de EU.

Bronnen

• Europees Parlement – Factsheet ‘The enlargement of the Union’
• Europees Parlement (EPRS) – briefing over Noorwegen en de EU, 2025
• Europese Unie – Geschiedenis van de EU, 1980-1989
• Europese Raad – Conclusies van Kopenhagen, 12-13 december 2002
• EUR-Lex – De uitbreiding van 2004
• Tweede Kamer – Brief over vrij verkeer van werknemers uit de nieuwe lidstaten, 13 februari 2004 (Kamerstuk 29407, nr. 8)
• Tweede Kamer – Eindrapport ‘Lessen uit recente arbeidsmigratie’ (Kamerstuk 32680, nr. 4)
• Ministerie van Buitenlandse Zaken – Kamerbrief over EU-uitbreiding, waarborgen en de toekomst van Europa, 9 juni 2026
• Europese Commissie – Kandidaat-lidstaten en potentiële kandidaten
• Europese Commissie – Landenpagina Servië
• Europese Commissie – Landenpagina Oekraïne
• Europese Commissie – Landenpagina Georgië
• Europese Commissie – Landenpagina Albanië
• Europese Commissie – Landenpagina Noord-Macedonië
• Raad van de EU – Montenegro sluit hoofdstukken 17, 18 en 19, 12 oktober 2026
• Europese Commissie – Albanië sluit hoofdstuk 20, 13 oktober 2026
• Europese Commissie – Moldavië opent clusters 2 en 3, 13 oktober 2026
• Europese Raad – Conclusies van 15 en 16 oktober 2026

Bijgewerkt op 23 oktober 2026.